In het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) liggen de dossiers van 425.000 Nederlanders die kort na de oorlog verdacht werden van collaboratie met de Duitse bezetter. Het grootste gedeelte van deze mensen is uiteindelijk vrijgesproken, ongeveer 20% is veroordeeld. Binnenkort wordt het grootste en nu al meest geraadpleegde oorlogsarchief van Nederland voor iedereen online toegankelijk.

Omdat de impact van het openbaar maken groot is, worden door het hele land informatiebijeenkomsten georganiseerd. Het samenwerkingsverband ‘Oorlog voor de rechter’ (OvdR) is verantwoordelijk voor het scannen van de dossiers en het online toegankelijk maken. In samenwerking met ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en het Westfries Archief organiseerde ze gisteravond een informatieavond over de inhoud en impact van het CABR.

Gevoelig onderwerp

Peter Swart, werkzaam bij het Westfries Archief, vertelt: “We hebben bij de aanmeldingen gevraagd met welke reden de mensen naar deze informatieavond komen. Veel mensen geven aan geïnteresseerd te zijn in hun eigen familiegeschiedenis.” Dat het onderwerp gevoelig kan liggen, merkt Peter zeker: “Ik ben in aanloop naar de avond meerdere keren gebeld door bezorgde mensen.” Tijdens de informatieavond worden enquêtevragen gesteld aan het publiek, die anoniem te beantwoorden zijn. Daaruit blijkt dat een groot gedeelte van de bezoekers is gekomen omdat zij familieleden hebben die een collaboratiegeschiedenis hebben.

Directeur van het Westfries Archief, Dirk Dekema, opent de avond in de studiezaal van het archief. De zaal waar normaal grote studietafels staan voor onderzoek is omgetoverd in een theateropstelling. Voor een avond over een gerechtsarchief is de opkomst hoog. Ruim vijftig mensen vullen de stoelen.

“Volgend jaar is het tachtig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog eindigde,” begint Dekema. “Kort na die oorlog werden de collaborateurs in Nederland opgepakt en berecht. Dat ging vaak op een zwart-wit manier. Of goed, of fout. Die verhalen liggen in dit archief en worden vanaf volgend jaar voor iedereen toegankelijk.” Dekema gaat verder: “Vanavond willen we wat meer context geven rond deze openbaarmaking. Wat is de inhoud van het archief?”

Belangrijke historische bron

Het archief bevat de dossiers van alle verdachten van collaboratie. Anders dan bij andere gerechtsarchieven zijn de dossiers van vrijgesproken verdachten niet vernietigd. Het archief bestaat daarom voor tweederde uit dossiers over mensen die niet veroordeeld zijn en vormt daarmee een belangrijke historische bron voor wetenschappelijk onderzoek. Naast de rechtbankverslagen zijn er onder andere ook bewijsstukken, dagboeken, lidmaatschapskaarten van de NSB en getuigenverklaringen terug te vinden.

Omdat de dossiers nu nog alleen door belanghebbende op te vragen zijn is het moeilijk om te zeggen wat het voor de regio West-Friesland betekent.

Balanceren tussen recht op informatie en menselijke maat

Projectcoördinator van ‘Oorlog voor de rechter’ (OvdR), Edwin Klijn, gaat in op de uitdagingen die om de hoek komen kijken. “Het archief is ruim 4 kilometer lang en wordt door meer dan 20 mensen fulltime ingescand. Dat zijn ongeveer 150.000 pagina’s per week.” Vandaar dat het archief pas in 2027 helemaal online doorzoekbaar is. “Met het scannen maken we de inhoud machine leesbaar, waardoor er straks ook op trefwoord en naam gezocht kan worden in de dossiers.”

“We maken het archief digitaal beschikbaar omdat het daardoor beter doorzoekbaar wordt, maar we kunnen ook een betere context en uitleg bij de inhoud geven. Het is voortdurend balanceren tussen ons recht op informatie en de menselijke maat.”

Niet zwart-wit maar grijs

Jan Kruidhof van het Noord-Hollands Archief vertelt over het belang van goede context bij het zoeken in dit archief. “Het is goed om te bedenken wie het stuk heeft geschreven en op welk moment in de geschiedenis dat was.” Hij gaat verder: “Hoe meer onderzoek je doet, hoe meer je erachter komt dat de meeste verhalen niet zwart-wit zijn, maar eerder grijs.” “Er zijn verhalen van jongeren die aan het begin van de oorlog met de NSB meeliepen, maar zich later bij het verzet voegden. Ook deze verhalen vind je terug in dit archief.”